Συνέντευξη του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα στο περιοδικό των εργαζομένων στην Τράπεζα «Ο νέος ΚΥΚΛΟΣ»
28/04/2026 - Άρθρα & Συνεντεύξεις
Κύριε Διοικητά, διανύετε τη 12η χρονιά στο τιμόνι της Τράπεζας, αλλά η σχέση σας με αυτή ξεκινάει το 1989. Θέλουμε λοιπόν να σας πάμε πίσω στο χρόνο και να μας πείτε αν θυμάστε κάτι έντονα, κάποιο περιστατικό από εκείνα τα πρώτα χρόνια στην Τράπεζα.
Βεβαίως. Με προσέλαβε ως σύμβουλο ο τότε Διοικητής, ο αείμνηστος Δημήτρης Χαλικιάς, και συνεργάστηκα με τον Λουκά Παπαδήμο και τον Νίκο Καραμούζη. Αρχικά συμμετείχα στις επιτροπές Διοικητών της Βασιλείας και προετοίμαζα τις παρεμβάσεις του Διοικητή. Παράλληλα έκανα εκτενή έρευνα στη Διεύθυνση Μελετών, σε μια ιδιαίτερα παραγωγική επιστημονικά περίοδο, με πολλές δημοσιεύσεις για τη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους που ενίσχυσαν την ακαδημαϊκή μου πορεία.
Στη συνέχεια αποσπάστηκα στο Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών για να αναλάβω Πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων και να διαπραγματευτώ την ένταξη της Ελλάδας στην ΟΝΕ. Αν και ο τότε Διοικητής, ο κ. Μπούτος, δεν ήταν αρχικά θετικός, τελικά συμφώνησε με την τότε κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ και μου επέτρεψε να αναλάβω τον ρόλο.
Αν θα έπρεπε να επιλέξετε ένα σημαντικό ορόσημο που καθόρισε την τελευταία 12ετία που είσαστε στο τιμόνι της Τράπεζας, ποιο θα ήταν αυτό και γιατί;
Η δωδεκαετία αυτή ακολούθησε μια διετία στο Υπουργείο Οικονομικών, όπου διετέλεσα Υπουργός, σε μια περίοδο που η Ελλάδα παρέμενε σε κρίση και κατά τα πρώτα χρόνια της θητείας μου ως Διοικητής. Το γεγονός ότι υπήρξα πρώτα Υπουργός και μετά Διοικητής με βοήθησε να κατανοήσω και τις δύο πλευρές, κάτι που τότε ήταν σπάνιο στη Φρανκφούρτη αλλά σήμερα ισχύει για αρκετούς Διοικητές.
Το σημαντικότερο ορόσημο εκείνης της περιόδου ήταν η επιβολή των capital controls, καθώς και η συνεχής διαπραγμάτευση για τη διασφάλιση της ρευστότητας των ελληνικών τραπεζών μέσω του ELA, μέχρι να ομαλοποιηθεί η κατάσταση. Υπήρξε στενή συνεργασία με τη Φρανκφούρτη και την ελληνική κυβέρνηση και, παρά τις δυσκολίες, οι κεφαλαιακοί έλεγχοι εφαρμόστηκαν από τα στελέχη της Τράπεζας της Ελλάδος και του Υπουργείου Οικονομικών με επαγγελματισμό, περιορίζοντας στο ελάχιστο δυνατό τις επιπτώσεις στην οικονομία. Ήταν όμως μια εξαιρετικά δύσκολη περίοδος.
Άρα αυτές ήταν από τις μεγαλύτερες προκλήσεις εκείνη την περίοδο. Ποια θα χαρακτηρίζατε την πιο κρίσιμη στιγμή και τι σας δίδαξε προσωπικά και θεσμικά η διαχείριση της;
Η πιο κρίσιμη στιγμή ήταν το να κλείσουν οι τράπεζες με απόφαση της κυβέρνησης, δηλαδή μέσω ΦΕΚ και να μην κλείσουν μέσω αφαίρεσης των αδειών τους. Μετά την προκήρυξη του δημοψηφίσματος οι τράπεζες δεν μπορούσαν να μείνουν ανοιχτές, διότι ήδη είχαμε το παράδειγμα του κόσμου που έτρεξαν στα ΑΤΜ και πήραν λεφτά.
Σήκωσαν πολλά εκατομμύρια ευρώ αυτό το Σαββατοκύριακο. Αυτό ήταν μια ένδειξη ότι οι τράπεζες δεν θα μπορούσαν να ανοίξουν την επόμενη Δευτέρα. Έτσι λοιπόν έπρεπε να πείσω την κυβέρνηση τότε ότι οι τράπεζες έπρεπε να κλείσουν κανονικά με κυβερνητική απόφαση, με έναν ομαλό τρόπο και να ξανανοίξουν, όποτε είμαστε έτοιμοι. Αυτό το Σαββατοκύριακο ήταν ίσως και το πιο δύσκολο θα έλεγα της ζωής μου την εποχή εκείνη. Πέρασα πολλές δύσκολες στιγμές και νωρίτερα, ως υπουργός Οικονομικών, αλλά αυτό στην Τράπεζα της Ελλάδος ήταν ίσως η πιο δύσκολη στιγμή.
Θα γυρίσουμε λίγο στους συναδέλφους και σε έναν νέο οικονομολόγο που ξεκινάει σήμερα τη σταδιοδρομία του στην Τράπεζα. Τι συμβουλή θα δίνατε σε αυτόν;
Κατ’ αρχήν θα του έλεγα ότι είναι πάρα πολύ τυχερός που ξεκινάει την σταδιοδρομία του στην Τράπεζα, γιατί θυμάμαι κι εγώ τον εαυτό μου όταν έπρεπε να επιλέξω, καθώς στην πρώτη επαφή που έκανα τότε με το Οικονομικό Πανεπιστήμιο μου είχαν πει ότι εδώ, άμα θα έρθεις, δεν μπορείς να είσαι και στην Τράπεζα της Ελλάδος.
Ρώτησα τότε τον αείμνηστο Δημήτρη Χαλικιά τι θα με συμβούλευε. Και μου είπε «Βεβαίως, μου λέει κύριε Στουρνάρα, το Πανεπιστήμιο είναι μια πολύ καλή λύση, αλλά η Τράπεζα της Ελλάδος είναι Ρολς Ρόις». Αυτό δεν το ξέχασα ποτέ.
Η συμβουλή μου στο νέο συνάδελφο είναι: Σκληρή δουλειά, και συναδελφικότητα.
Από τους εγχώριους και διεθνείς παράγοντες με τους οποίους συνεργαστήκατε όλα αυτά τα χρόνια, υπάρχει κάποια προσωπικότητα που σας εντυπωσίασε ιδιαίτερα και για ποιους λόγους;
Πολλές προσωπικότητες με επηρέασαν και δεν θα ήθελα να αδικήσω κανέναν. Ξεχωρίζω τον Δημήτρη Χαλικιά, τον Ευθύμιο Χριστοδούλου, τον Λουκά Παπαδήμο, τον Νίκο Γκαργκάνα, τον Τάκη Θωμόπουλο, τον Νίκο Παλαιοκρασσά, τον Νίκο Καραμούζη, και παλαιότερα τον κ. Βαχαβιόλο στην Εποπτεία. Εξίσου σημαντικοί όμως ήταν και οι νεότεροι συνάδελφοι. Αυτό που με εντυπωσιάζει στην Τράπεζα της Ελλάδος είναι η θεσμική συνέχεια. Οι παλαιότεροι συνάδελφοι με κάποιο τρόπο εκπαιδεύουν τους νεότερους. Προσπάθησα να ενισχύσω αυτή τη λογική, καταργώντας στεγανά είτε με το καλό είτε με το άγριο. Ενδεικτικά, καθιερώσαμε εβδομαδιαία σύσκεψη όλων των διευθυντών, front και back office, για αλληλοενημέρωση και προετοιμασία.
Το ίδιο μοντέλο εφάρμοσα και ως Υπουργός Οικονομικών, καθώς η κοινή προετοιμασία διευκόλυνε σημαντικά τη διαπραγμάτευση με τους θεσμούς. Αυτό το δίδαγμα της συστηματικής ενημέρωσης και συνεργασίας το διατηρώ μέχρι σήμερα, πιστεύοντας ότι έχει βελτιώσει ουσιαστικά τη λειτουργία και την πληροφόρηση στην Τράπεζα της Ελλάδος. Επίσης, δίνω πολύ μεγάλη σημασία στη δημιουργία ομάδων. Χωρίς ομάδα σήμερα, δεν πας μπροστά, όσο καλός και αν είσαι.
Να μια συμβουλή που έχω να δώσω σε όλους: προετοιμασία - προετοιμασία – προετοιμασία. Είναι το 70% ή το 80% μιας καλής παρουσίας. Είτε είσαι ακαδημαϊκός, είτε είσαι Διοικητής, είτε κάνεις οποιοδήποτε επάγγελμα.Δεν αρκεί να είσαι το μεγαλύτερο μυαλό της οικονομίας. Χωρίς προετοιμασία δεν κάνεις τίποτα. Τα Διοικητικά Συμβούλια της ΕΚΤ για παράδειγμα είναι πολύ απαιτητικά, δεν μπορείς να πας απροετοίμαστος. Πρέπει να διαβάζεις το φάκελό σου με πολύ μεγάλη λεπτομέρεια. Να διαβουλεύεσαι με τους υπαλλήλους που ετοιμάζουν το φάκελο. Πάντα μια μέρα πριν πάω στο Διοικητικό Συμβούλιο, αφιερώνουμε δύο ώρες εδώ στην προετοιμασία του και ευτυχώς που η τεχνολογία επιτρέπει πια, σε όλους τους χειριστές των φακέλων να με ενημερώνουν σε κάθε λεπτομέρεια.
Στα θετικά και στην ανάδειξη των γυναικών. Θεωρείστε ο Διοικητής που ανέδειξε στο μεγαλύτερο βαθμό τις γυναίκες τόσο ως Υπουργός Οικονομικών όσο και ως Διοικητής, αναθέτοντας σημαντικά καθήκοντα και θέσεις. Τι είναι αυτό που οδήγησε αυτές τις επιλογές σας;
Καταρχήν αυτό το ξεκίνησα από την Εμπορική Τράπεζα όταν ήμουν Διοικητής. Εκεί υπήρχαν σημαντικές γυναίκες και όταν τους ανέθεσα διοικητικά καθήκοντα τα πήγαν εξαιρετικά. Θυμάμαι μια κυρία, την Όλγα Βομβορίδη, στην οποία ανέθεσα τη Διεύθυνση Πληροφοριακών Συστημάτων της τράπεζας. Τότε όλες οι Τράπεζες αρχίζαμε και βάζαμε τα νέα συστήματα, τα οποία έπεφταν συχνά, κλείνανε τα ΑΤΜ, φώναζε ο κόσμος. Οι συνδικαλιστές είχαν τις δικές τους απόψεις για το πως θα έπρεπε να λειτουργούν τα συστήματα. Απεδείχθη λίρα εκατό η Όλγα, θυμάμαι τότε.
Το είχα όμως και από πριν. Ίσως το οφείλω στην γυναίκα μου. Ήταν και είναι μια πολύ ισχυρή προσωπικότητα και πάντα μου έλεγε ότι οι γυναίκες σε αυτή τη χώρα θα μπορούσαν να δώσουν πολύ περισσότερα. Και έκανα το ίδιο όπου πέρασα μετά, είτε στο ΙΟΒΕ, είτε στην Εμπορική Τράπεζα, είτε στο Υπουργείο Οικονομικών και βεβαίως πολύ περισσότερο στην Τράπεζα της Ελλάδος.
Η δεύτερη θητεία μου έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσω περισσότερο κόσμο. Αυτή τη στιγμή ίσως είμαστε η μόνη κεντρική τράπεζα που το μισό προσωπικό είναι γυναίκες, αλλά και οι μισές διευθυντικές θέσεις έχουν πάει σε γυναίκες. Η κυρία Λαγκάρντ το είπε και δημόσια στην τελευταία συνάντηση που είχαμε για τον οικονομικό αλφαβητισμό και τον ρόλο των γυναικών.
Θυμάμαι μάλιστα όταν κάναμε εδώ το Governing Council και ήμασταν μέσα στην αίθουσα της συνεδρίασης, ερχόντουσαν όλοι οι συνεργάτες μου να μου φέρουν στοιχεία και το 90%, ήταν γυναίκες. Μου λέει λοιπόν η Λαγκάρντ “Τώρα καταλαβαίνω γιατί η Τράπεζα της Ελλάδος πάει τόσο καλά. You have too many Athenas”. Και εγώ είπα ναι, αλλά έχω και τον κύριο Γιώργο Ταβλά δίπλα μου!
Το 2028 η Τράπεζα θα εορτάσει τα 100 χρόνια λειτουργίας της. Ποιο είναι το μήνυμα που θέλετε να στείλετε στο προσωπικό της Τράπεζας με ορίζοντα αυτή την επέτειο;
Ότι έχουμε μια μεγάλη υποχρέωση στις μελλοντικές γενιές να διατηρήσουμε αυτή την παράδοση του πυλώνα σταθερότητας, ειδικά σε δύσκολες στιγμές της ελληνικής οικονομίας που διαδραμάτισε η Τράπεζα της Ελλάδος στα 100 αυτά χρόνια. Έχουμε υποχρέωση να το συνεχίσουμε αυτό.
Πώς έχει εξελιχθεί ο ρόλος της Τράπεζας μέσα στο Ευρωσύστημα τα τελευταία 12 χρόνια; Τι «επιφυλάσσει» το άμεσο μέλλον για την Ευρωζώνη;
Η Τράπεζα της Ελλάδος αυτή τη στιγμή δεν έχει να ζηλέψει τίποτα απολύτως σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη κεντρική τράπεζα, μικρή ή μεγάλη, της Ευρωζώνης. Έχουμε οργανωθεί πάρα πολύ σωστά (πχ. στις Επιτροπές) και οφείλω να πω ότι αυτό το παράδειγμα του Ευρωσυστήματος είναι ένα παράδειγμα προς μίμηση. Είναι ίσως το πιο ομοσπονδιακό κομμάτι της Ευρώπης σήμερα και θα μπορούσαν να το μιμηθούν και στο δημοσιονομικό τομέα και στις κεφαλαιαγορές. Ένα παράδειγμα που αν κάτσει κάποιος να το μελετήσει θα δει ότι προσφέρει λύσεις σε πολλά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση σήμερα.
Είναι η αλληλεπίδραση, η ζύμωση και η διαβούλευση. Είναι η bottom-up προσέγγιση, να ξεκινάμε δηλαδή με επιτροπές και να φτάνουμε στο Διοικητικό Συμβούλιο.
Γι’ αυτό και η νομισματική ένωση θεωρείται και το πιο προχωρημένο κομμάτι της ευρωπαϊκής ενοποίησης, το πιο ομοσπονδιακό αλλά και το πιο δημοκρατικά οργανωμένο. Διότι στο Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΚΤ, τυπικά τουλάχιστον, η ψήφος της Μάλτας και η ψήφος της Γερμανίας έχουν το ίδιο βάρος.
Ένα μεγάλο εν εξελίξει έργο που μας απασχολεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι το «ψηφιακό ευρώ». Στην πιλοτική του φάση μάλιστα θα συμμετέχουν πρώτοι οι εργαζόμενοι στην Τράπεζα, μαζί με τους συναδέλφους τους στο Ευρωσύστημα ως χρήστες της νέας υπηρεσίας. Τί μήνυμα θέλετε να τους στείλετε μέσα από το περιοδικό μας;
Απαιτείται σκληρή δουλειά και τεχνική ετοιμότητα απ’ όλους μας. Το ψηφιακό ευρώ θα αναλάβει σε μεγάλο βαθμό τον ρόλο των μετρητών, λειτουργώντας ως ψηφιακό ισοδύναμο των καθημερινών συναλλαγών μέσω του κινητού, μέσω καταθέσεων στις κεντρικές τράπεζες του Ευρωσυστήματος και στην Τράπεζα της Ελλάδος. Οι εμπορικές τράπεζες δεν έχουν λόγο ανησυχίας, καθώς θα προβλεφθούν όρια ώστε να μη μετακινηθούν καταθέσεις. Πρόκειται για μικρά ποσά που θα διευκολύνουν τον πολίτη στην ψηφιακή εποχή.
Θα λειτουργήσουν επίσης ως απάντηση στην εξάπλωση κρυπτονομισμάτων, τα οποία θέτουν σε κίνδυνο τον ρόλο της νομισματικής πολιτικής ως δημόσιο αγαθό. Το ψηφιακό ευρώ, πέρα από τη διευκόλυνση των συναλλαγών, διασφαλίζει ότι το χρήμα της Κεντρικής Τράπεζας παραμένει δημόσιο αγαθό και δεν εκχωρείται σε ιδιωτικούς φορείς. Δεν θέλουμε να επιστρέψουμε σε εποχές όπου κάθε τράπεζα εξέδιδε το δικό της χρήμα, πρακτική που συνέβαλε σε σοβαρές κρίσεις στο απώτερο παρελθόν.
Τέλος, με το ψηφιακό ευρώ εισερχόμαστε στην εποχή της σύγχρονης τεχνολογίας (tokenization-blockchain) στην εκκαθάριση συναλλαγών με χρήμα Κεντρικής Τράπεζας και στην απεξάρτηση από συστήματα πληρωμών χωρών εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενισχύοντας έτσι την στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης.
Στην Τράπεζα εργαζόμαστε περίπου 2.000 εργαζόμενοι. Αν το προσεγγίζαμε με στρατιωτικούς όρους είστε Διοικητής ενός συντάγματος. Ποια αισθάνεστε ότι είναι η βασική ευθύνη, που έχει ένας Διοικητής προς το θεσμό που υπηρετεί αλλά κυρίως απέναντι στους εργαζόμενους σε αυτόν;
Διπλή, διότι η Τράπεζα της Ελλάδος δεν δίνει μόνο μισθούς, δίνει και συντάξεις. Άρα δεν έχω να φροντίσω μόνον τους εργαζόμενους. Έχω να φροντίσω και τους συνταξιούχους, οι οποίοι μάλιστα είναι πολύ περισσότεροι από τους εργαζομένους.
Άρα λοιπόν πρέπει να είμαστε πάρα, πάρα πολύ προσεκτικοί στη διαχείριση των οικονομικών της Τράπεζας. Πρέπει δηλαδή να έχουμε πάντα επαρκή κερδοφορία, επαρκή κεφάλαια, συνετή διαχείριση των μισθολογικών δαπανών και συνετή διαχείριση των συνταξιοδοτικών δαπανών. Διότι εμείς οι ίδιοι είμαστε υπεύθυνοι για τις επόμενες γενιές. Αυτό δεν πρέπει να ξεχάσουμε ποτέ. Δεν είμαστε μόνο εμείς εδώ. Είναι και οι επόμενες γενιές. Η Τράπεζα της Ελλάδος είναι ένας φορέας που υπηρετεί ένα δημόσιο αγαθό. Το εκδοτικό προνόμιο της έχει εκχωρηθεί από την Πολιτεία και πρέπει να το σεβαστούμε αυτό.
Τα τελευταία χρόνια, η Τράπεζα μετασχηματίζεται για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του σύγχρονου περιβάλλοντος. Τι πιστεύετε ότι θα έχει αλλάξει σε έξι χρόνια από τώρα; Πόσο διαφορετικά θα είναι τα πράγματα;
Η τεχνολογία θα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο σε όλες μας τις δραστηριότητες, είτε πρόκειται για τεχνητή νοημοσύνη είτε για συστήματα πληρωμών blockchain. Ωστόσο, για μένα ο ανθρώπινος παράγοντας παραμένει ο σημαντικότερος.· «Πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος» έλεγε ο Πρωταγόρας. Εμείς οφείλουμε να κατευθύνουμε την τεχνολογία και, με εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό, να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις της. Η Τράπεζα της Ελλάδος πρέπει, μέσω εκπαίδευσης και στοχευμένων, εξειδικευμένων προσλήψεων, να παραμένει στην αιχμή της τεχνολογικής προόδου.
Στόχος μας είναι η τεχνολογία να λειτουργεί ως εργαλείο που ενισχύει την παραγωγικότητα και την αποτελεσματικότητα του εργαζόμενου, όχι να τον υποκαθιστά. “Technology must be a servant and not a master’’ έλεγαν στην Αγγλία των διδακτορικών μου χρόνων.
Ποια είναι η σχέση σας με το κινητό σας; Παρακολουθείτε τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης; Εσείς προσωπικά χρησιμοποιείτε εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης;
Όχι. Χρησιμοποιώ το κινητό κυρίως για επικοινωνία με συναδέλφους και για ενημέρωση. Ως άνθρωπος της γενιάς μου δεν είμαι πλήρως εξοικειωμένος με τις νέες τεχνολογίες, αλλά προσπαθώ να μάθω όσα χρειάζονται για να μπορώ να συνεννοούμαι. Δεν χρησιμοποιώ μέσα κοινωνικής δικτύωσης· δεν έχω ούτε Facebook ούτε LinkedIn, γιατί θεωρώ ότι τελικά σε σκλαβώνουν. Το αφήνω σε εσάς να με ενημερώνετε. Το κινητό και το iPad τα χρησιμοποιώ για να διαβάζω emails, τον διεθνή Τύπο, τους Financial Times, τις ανακοινώσεις της ΕΚΤ και τις τοποθετήσεις άλλων Διοικητών.
Όταν κρατάτε στα χέρια σας το περιοδικό μας, ποιο είδος θεμάτων σας κερδίζει πρώτο ως αναγνώστη; Υπάρχει κάτι που θα θέλατε να βλέπετε συχνότερα στις σελίδες του;
Μαθαίνω για την τράπεζα, για το προσωπικό, για τα ζητήματα που έχουμε και το τι μας απασχολεί. Είναι περιοδικό πολύ καλής ποιότητας και θέλω να συνεχίσει να είναι έτσι.
Θα μπορούσε ίσως να μπει περισσότερο σε καθημερινά ζητήματα τεχνολογίας, ή του Ευρωσυστήματος, όπως αυτά που με ρωτήσατε για παράδειγμα.
Αλλά να μην εγκαταλείψουμε τρία πράγματα: την τέχνη, τον πολιτισμό και τον αθλητισμό. Είναι απαραίτητα για τη ζωή μας αυτά, αλλιώς γινόμαστε μονομερείς και χάνουμε τη μεγάλη εικόνα.
Πώς είναι μια τυπική ημέρα στο γραφείο για τον Διοικητή της Τράπεζας; Πώς ξεκινά και πώς κλείνει; Τι είναι αυτό που δεν λείπει ποτέ από την agenda σας;
Δυστυχώς ή ευτυχώς δεν ξεκινάει στο γραφείο, ξεκινάει πολύ-πολύ νωρίτερα γύρω στις 7. Το πρώτο πράγμα που κάνω είναι να διαβάσω ελληνικό και ξένο τύπο μέσω του iPad.
Κατόπιν προσπαθώ να κάνω λίγο γυμναστική, έχω ένα κωπηλατικό μηχάνημα και κάνω κουπί μισή ώρα το πρωί. Το βράδυ κάνω άλλη μισή ώρα γυμναστική με την γυμνάστριά μας, τη Μαρία. Πάντα ήμουν αρκετά καλός στη γυμναστική και στα σπορ και είναι κάτι που με έχει βοηθήσει πάρα πολύ.
Το μεγάλο μου χόμπυ είναι το κολύμπι σε ανοιχτή θάλασσα. Το χειμώνα δεν μπορώ βέβαια να το ασκήσω. Δεν κολυμπάω σε πισίνες, κολυμπάω μόνο σε ανοικτή θάλασσα, κάνω καλούς χρόνους και μπορώ να πω ότι με έχει βοηθήσει πάρα πολύ αυτό στη ζωή μου, όχι μόνο στη διατήρηση της φυσικής κατάστασης, αλλά και της πνευματικής κατάστασης και του ηθικού. Σε πολύ δύσκολες συνθήκες της δουλειάς αλλά και της ζωής μου, το κολύμπι απεδείχθη για μένα ένας πολύτιμος σύντροφος. Με κράτησε όρθιο και το συνιστώ σε όλους. Δεν το συγκρίνω με κανένα άλλο άθλημα. Ξέρω βέβαια ότι το κολύμπι, ειδικά ανοιχτής θάλασσας, δεν είναι εύκολο όταν είμαστε εργαζόμενοι, αλλά με την πρώτη ευκαιρία το κάνω πάντα.
Επιστρέφοντας στο πρόγραμμά μου, κατόπιν έρχομαι στο γραφείο και ξεκινάνε τα ραντεβού. Προσπαθώ να τελειώνουν γύρω στις 6.00 το απόγευμα ούτως ώστε 6.00 το απόγευμα με 10.00 το βράδυ να διαβάζω στο γραφείο. Να μην αποκοπώ τελείως από την ακαδημαϊκή έρευνα γιατί, μη ξεχνάτε, όλη μου τη ζωή ήμουν και Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο, τα δύο τελευταία χρόνια πλέον Ομότιμος Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Ως οικονομολόγος πάντα έχεις την περιέργεια να δεις τι νέο παράγουν οι συνάδελφοι σου και πώς μπορούν να σε βοηθήσουν στη δουλειά σου.
Άρα λοιπόν στο Γραφείο 6.00 το απόγευμα με 10.00 το βράδυ, έχω την ευκαιρία να διαβάσω, να κοιτάξω τις ομιλίες μου, να αφιερώσω τον χρόνο μου σε κάτι πιο ακαδημαϊκό.
Στη συνέχεια όταν γυρίζω στο σπίτι κάνω πάλι γυμναστική, βλέπω παράλληλα και λίγο τηλεόραση.
Δεν είναι μόνο η καθημερινότητα απαιτητική, είναι και τα ταξίδια, είναι και τα Διοικητικά Συμβούλια. Βρίσκω πολύ χρήσιμα τα συνέδρια. Είναι μια καλή ευκαιρία να έρθουμε σε επαφή με την οικονομική σκέψη για τη νομισματική πολιτική. Πηγαίνω κάθε χρόνο στη Sintra - δεν πάω στο Jackson Hole, θεωρώ ότι είναι πολύ μακριά, και μεγάλη δαπάνη χρόνου.
Κύριε Διοικητά, θα θέλαμε να μάθουμε περισσότερα για το πως είστε εκτός Τράπεζας. Πώς περνάτε τον ελεύθερο σας χρόνο;
Τα Σαββατοκύριακα δεν υπάρχει πολύς ελεύθερος χρόνος πια, όσο θα ήθελα. Μου αρέσει η κλασική μουσική. Στο Μέγαρο ή στη Λυρική Σκηνή πηγαίνω σπάνια, γιατί και το Σαββατοκύριακο δουλεύω πολύ. Το Σαββατοκύριακο είναι το διήμερο που μπορώ και διαβάζω περισσότερο. Προετοιμάζω τις ομιλίες μου, της επόμενης εβδομάδας, του επόμενου μήνα.
Επίσης, προσπαθώ να περπατάω λίγο τα Σαββατοκύριακα. Όσο μπορώ βέβαια. Παλιά έτρεχα. Τώρα όσο περνάνε τα χρόνια έχω κόψει το τρέξιμο και το έχω ανταλλάξει με περπάτημα και κολύμπι. Κολυμπάω όποτε μπορώ, αλλά έχω καθιερώσει ένα δίωρο περπάτημα Σάββατο και Κυριακή. Όποτε δεν έχω βέβαια δουλειά, γιατί όταν έχω δουλειά η δουλειά έχει προτεραιότητα.
Θα μας αποκαλύψετε το αγαπημένο σας φαγητό, το είδος μουσικής που απολαμβάνετε περισσότερο, ένα ταξίδι που σας έμεινε αξέχαστο;
Βεβαίως. Ακούω τρία είδη μουσικής. Ακούω κλασική μουσική και μάλιστα είμαι και επίτιμο μέλος της χορωδίας «Ευτέρπη». Δεν τραγουδάω γιατί άμα τραγουδήσω θα φύγουν... τέλος πάντων... πόρτες, παράθυρα κλπ. Άρα λοιπόν μου αρέσει πάρα πολύ η κλασσική μουσική και με ηρεμεί. Όταν διαβάζω ή γράφω, πάντα ακούω.
Μου αρέσει επίσης η ελληνική, ελαφρά λαϊκή μουσική. Μου αρέσει ο Πουλόπουλος, αλλά και ο Καζαντζίδης και η Πόλυ Πάνου. Ακούω όμως και ροκ μουσική της δεκαετίας του 60, της δικής μου εποχής που μου θυμίζει το δημόσιο Γυμνάσιο Φιλοθέης με την παρέα, εκεί που ακούγαμε όχι μόνο Beatles και Stones, αλλά και Jefferson Airplane, Deep Purple, Emmerson Lake and Palmer, - ακόμα αυτούς ακούω. Μου φαίνεται, τουλάχιστον κατά τη δική μου άποψη, ότι η ροκ μουσική δεν προχώρησε πολύ στη συνέχεια. Δεν μπορεί να συγκριθεί με τη μουσική της δεκαετίας του 60 και των αρχών της δεκαετίας του 70. Τουλάχιστον αυτή η μουσική, η ροκ μουσική.
Από φαγητά όλα μου αρέσουν. Κατ’ αρχήν μου αρέσει πάρα πολύ η ελληνική κουζίνα και ιδιαίτερα τα καλοκαιρινά φαγητά, όπως τα γεμιστά. Μ’ αρέσει πολύ οτιδήποτε είναι με ντομάτα, τα κοκκινιστά δηλαδή. Μου αρέσει επίσης το ψάρι. Μ’ αρέσει πολύ το σούσι, αλλά δεν θα έλεγα όχι, ούτε στη γαλλική ούτε στην ιταλική κουζίνα. Άρα όλες οι κουζίνες μου αρέσουν. Η ασιατική κουζίνα βέβαια μου αρέσει ιδιαίτερα.
Σχετικά με τα ταξίδια τα περισσότερα είναι επαγγελματικά γιατί στις διακοπές μου προτεραιότητα έχει η Σύρος, ώστε να μπορώ να κολυμπάω, να ασκώ το χόμπι μου. Γι’ αυτό όποτε βρίσκω ευκαιρία και ο καιρός είναι καλός, πηγαίνω και κολυμπάω.
Αν έπρεπε να διαλέξω ένα ταξίδι θα διάλεγα το φετινό ταξίδι για τη συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου στη Φλωρεντία. Ήταν ξεχωριστό. Αυτή η πόλη με μάγεψε γιατί είδα για πρώτη φορά τα παλάτια της αλλά και τους πίνακες μέσα σε αυτά. Αυτή η χώρα, αυτή η πόλη, η συμβολή τους στη τέχνη είναι απίστευτη!
Αλλάζουμε λίγο κλίμα. Σε μια ομιλία σας στη Βουλή το 2018 ζητήσατε συγνώμη από τη σύζυγό σας Λίνα Νικολοπούλου, με αφορμή τα όσα τράβηξε την περίοδο της σκευωρίας Novartis. Πόσο σημαντική είναι στη ζωή σας;
Πάρα πολύ σημαντική. Γιατί είναι μια ηρωίδα. Κράτησε ατσάλινη στάση. Δεν λύγισε.
Ποτέ δεν λύγισε ούτε μια στιγμή. Ίσως γι’ αυτό και προωθώ γυναίκες παντού τελικά. Παίζει ρόλο αυτό. Tης οφείλω πολλά. Ξεκινήσαμε μαζί από το σχολείο σχεδόν 18 εγώ, 17 η Λίνα, και έχουμε μείνει μαζί από τότε. Μαζί στην Οξφόρδη. Μετά μαζί ξανά πίσω. Δεν ήθελε να γυρίσουμε η Λίνα στην Ελλάδα. Εγώ ήθελα να επιστρέψουμε.
Αν έπρεπε να διαλέξετε ένα χαρακτηριστικό που κληρονομήσατε από τον πατέρα σας και αντίστοιχα ένα από τη μητέρα σας, τα οποία σας καθόρισαν, ποια θα ήταν αυτά;
Αυτά είναι δύσκολα ερωτήματα! Ο πατέρας μου ανήκε σε μία προικισμένη, αλλά βασανισμένη γενιά, που πίστεψε τότε στην Αριστερά και θυσίασε την καριέρα και τη ζωή του.
Περάσαμε δύσκολα χρόνια, αλλά επειδή ήταν ένας πολύ προικισμένος άνθρωπος, λογιστής στο επάγγελμα, δεν μπορώ να πω ότι στερηθήκαμε. Ναι μεν με δυσκολίες, αλλά όμως όχι με στερήσεις. Και τις διακοπές μας είχαμε, και όλα.
Ο πατέρας μου είχε μια πολύ μεγάλη επίδραση στη ζωή μου και κληρονόμησα το πείσμα του κάτι που φάνηκε χρήσιμο νομίζω για να αντιμετωπίσω τις δυσκολίες που είχα για να κάνω τη δουλειά μου εδώ. Πάντα έλεγα ότι αφού ο πατέρας μου με τόσες δυσκολίες έμεινε όρθιος, εγώ έχω υποχρέωση όχι απλώς να μείνω όρθιος, αλλά να κάνω αυτό που το καθήκον επιβάλλει.
Το δεύτερο χαρακτηριστικό που κληρονόμησα από τον πατέρα μου είναι η αγάπη για τα βιβλία. Ήταν πολύ αυστηρός σε αυτό, όταν ερχόταν μου έφερνε βιβλία και μου έλεγε «το άλλο Σάββατο θα έρθω να σε εξετάσω». Αυτό όμως σήμαινε ότι μου χάλαγε το παιχνίδι, εγώ θύμωνα! Εν πάση περιπτώσει, όμως, μου έκανε πολύ καλό.
Θυμάμαι σε πολύ νεαρή ηλικία, και με τις δυσκολίες που είχαμε τις οικονομικές, και παρότι καμιά φορά έκανε μέρες να έρθει στο σπίτι γιατί μετά από πολλά χρόνια κατάλαβα ότι κρυβόταν, μου έφερε ένα πακέτο είκοσι βιβλίων με Έλληνες και ξένους συγγραφείς, και μου είπε: «Διάλεξε ένα κάθε εβδομάδα, θα σε εξετάζω σε αυτό». Αργότερα κατάλαβα πόσο μεγάλη σημασία είχε αυτό. Έμαθα να γράφω, να διαβάζω Παπαδιαμάντη, να διαβάζω Ντοστογιέφσκι από πολύ μικρή ηλικία. Επίσης, παρότι είχαμε στο σπίτι βιβλία όπως το «Κεφάλαιο» του Μαρξ και βιβλία του Λένιν, ο πατέρας μου μου έλεγε «Αυτά είναι για αργότερα. Μάθε πρώτα τις «εγκύκλιες γνώσεις» μου έλεγε, και μετά θα τα διαβάσεις αυτά». Θύμωνε όταν δεν έφερνα καλούς βαθμούς! Θύμωνε διότι και ο ίδιος ήξερε πολύ καλά γράμματα την εποχή εκείνη, του Σχολαρχείου. Καταρχήν να σας δείξω το γραφικό του χαρακτήρα. Δεν υπάρχει αυτό το πράγμα. Λες και έγραφε κομπιούτερ αλλά καλλιτεχνικά όμως!
Επίσης ήταν δίκαιος. Μου έλεγε και δεν θα το ξεχάσω ποτέ, ότι τους ανθρώπους θα τους κρίνεις όχι από την ιδεολογία τους, αλλά ως ανθρώπους. Ήταν από τους αριστερούς που καταλάβαιναν τι ακριβώς γινόταν. Είχε υψηλή συναισθηματική νοημοσύνη. Επίσης, επειδή ήταν ταλαιπωρημένος από την προσήλωσή του στην αριστερά, από την ιδεολογία του, μου έλεγε «Θες να μπεις στην πολιτική; Θα μπεις αλλά θα τελειώσεις το διδακτορικό σου πρώτα.» Γιατί θυμόταν ότι κάπως αλλιώς χειριζόντουσαν αυτούς που είχανε σπουδές. Αυτό δεν θα το ξεχάσω ποτέ.
Η μητέρα μου από την άλλη, ήταν μια γυναίκα… πώς να το πω.. ανθεκτική. Μια γυναίκα πολύ ανθεκτική που κράτησε το σπίτι, κράτησε το σπίτι της και τα παιδιά της, παρά τις δυσκολίες του πατέρα μου, τις πολύ μεγάλες.
Την αισιοδοξία από πού την πήρατε;
Απ’ αυτό που είπα πριν. Αφού ο πατέρας μου τα κατάφερε, οφείλω να τα καταφέρω κι εγώ. Κοιτάξτε να δείτε, όλοι δεχόμαστε χτυπήματα. Ο αισιόδοξος είναι αυτός που θα πέσει και θα ξανασηκωθεί. Μου έκανε εντύπωση πάντα αυτή η ρήση ενός φιλόσοφου, νομίζω του Καρλ Πόπερ ότι «στη ζωή υπάρχουν δύο είδη ανθρώπων: οι αισιόδοξοι και οι απαισιόδοξοι. Οι απαισιόδοξοι έχουν συνήθως δίκιο. Αν όμως η ανθρωπότητα έφτασε ως εδώ, αυτό το χρωστάει στους αισιόδοξους.» Αυτό το απόφθεγμα νομίζω με έχει χαρακτηρίσει.
Να σας πω και κάτι άλλο που συνοδεύει την αισιοδοξία μου: το χιούμορ. Πιστεύω ότι το χιούμορ είναι πολύ χρήσιμο πράγμα στη ζωή. Το χιούμορ βέβαια είτε το έχεις είτε δεν το έχεις. Αλλά όσοι το έχουμε νομίζω είναι ένα ανεκτίμητο αγαθό. Δεν σε αφήνει να πέσεις, και με το παραμικρό σου ξαναφτιάχνει τη διάθεση. Νομίζω για παράδειγμα ότι λίγοι μπορούν να με συναγωνιστούν σε ανέκδοτα κάθε είδους. Και τα λέω παντού! Πιστεύω ότι άλλο η σοβαρότητα, άλλο η σοβαροφάνεια.
Πολλές φορές ακόμη και σε δύσκολες διαπραγματεύσεις, όταν πεις ένα αστείο στην κατάλληλη στιγμή, με τον κατάλληλο τρόπο, βοηθάει πάρα πολύ, καθώς αφοπλίζεις τον άλλον και δείχνεις ότι έχεις και μια ανωτερότητα, ότι κάνεις και υπέρβαση.
Θα σας πω μια ιστορία. Θυμάμαι κάποια στιγμή στα πολύ δύσκολα χρόνια των διαπραγματεύσεων, όταν ο Βόλφαγκ Σόιμπλε έκανε στον Γιάννη Βαρουφάκη την πρόταση της προσωρινής εξόδου από το ευρώ με αντάλλαγμα βοήθεια 50 δισεκατομμυρίων ευρώ… Παρένθεση: Εγώ τότε θύμωσα πάρα πολύ με τον Σόιμπλε. Και παρόλο που είχα καλή σχέση μαζί του και επίσης είχα να του μιλήσω χρόνια, γιατί είχα φύγει από υπουργός, του έστειλα ένα μήνυμα στο κινητό και του λέω αυτό που έκανες, ήταν μεγάλο λάθος “Why Yannis” μου λέει. «Γιατί -του λέω- μας άδειασες όλους εμάς που παλεύουμε να μείνει η Ελλάδα στο Ευρώ. Τί ήταν αυτό που είπες τώρα;» και δεν μου ξαναμίλησε ποτέ από τότε μέχρι που έφυγε». Κλείνω την παρένθεση. Την περίοδο εκείνη λοιπόν, ένας συνάδελφος μου, Κεντρικός Τραπεζίτης, ζητούσε επίμονα από τον Ντράγκι να κουβεντιάσουμε το θέμα, όχι επίσημα, έλεγε, έστω στο δείπνο που συζητάμε ανεπίσημα. Το συζήτησε μαζί μου ο Ντράγκι και τελικά του το επέτρεψε, αν και αυτός ήταν κάθετα αντίθετος. Αρχίζει λοιπόν ο συνάδελφός μου να λέει να δούμε την πρόταση Σόιμπλε. Καθόταν δίπλα μου ο Ντράγκι και με συγκρατούσε αλλά ο συνάδελφός μου το παρατράβηξε λίγο. Οπότε πήρα τον λόγο και είπα «Ok, να βγούμε, αλλά για πόσο διάστημα; Σε μια διετία, τριετία θα σας ξεπληρώσουμε το χρέος;… Σε δραχμές βέβαια!» Λοιπόν, έπεσαν όλοι κάτω από τα γέλια, και παίρνει το λόγο ο Ντράγκι και λέει «Thank you Yannis for being so diplomatic» και η συζήτηση έκλεισε εκεί. Εντελώς! Ο συνάδελφός μας δεν επανήλθε!
Διοικητής της ΤτΕ, Καθηγητής, πρώην Υπουργός. Πολλές ιδιότητες σε ένα πλούσιο βιογραφικό. Αναρωτιόμαστε ποια είναι αυτή που νιώθετε ότι σας αντιπροσωπεύει περισσότερο;
Όλες, είναι η απάντηση. Ό, τι έκανα το έκανα, και το κάνω, με πάθος. Και ανάλογα με τις ανάγκες της στιγμής. Εντάξει, με βοήθησε πάρα πολύ το ακαδημαϊκό background που είχα στις διαπραγματεύσεις, το ότι πάντα αισθανόμουν ότι είχα ένα βαρύ βιογραφικό, που δεν είχε να ζηλέψει απολύτως τίποτα, για να μην πω ήταν καλύτερο, από των υπόλοιπων συναδέλφων μου. Είτε στο Eurogroup, είτε στο Governing Council της ECB. Αυτό το οφείλω στον πατέρα μου, στην καλή παιδεία που έλεγε «πρώτα οι εγκύκλιες γνώσεις». Όπως επίσης του οφείλω και την γενικότερη μόρφωσή μου. Επέμενε, με απόλυτο σχεδόν τρόπο, να διαβάζω. Τα πάντα! Και πιστεύω ότι δεν τον απογοήτευσα.
Πριν λίγες μέρες ο Πρωθυπουργός, μέσω του Κυβερνητικού Εκπροσώπου, προέβη σε δήλωση ότι η Κυβέρνηση προτείνει την ανανέωση της θητείας σας στη Διοίκηση της Τράπεζας της Ελλάδος. Τρίτη συνεχή θητεία. Τι σημαίνει αυτό για εσάς;
Σημαίνει για μένα την μέγιστη δυνατή τιμή! Αντανακλά επίσης την εμπιστοσύνη της Πολιτείας και των πολιτών, όχι μόνο προς εμένα, αλλά και προς όλους τους εργαζομένους της Τράπεζας.. Αυτό με οπλίζει για να συνεχίσω να προασπίζομαι με απόλυτο τρόπο τους βασικούς καταστατικούς στόχους της Τράπεζας της Ελλάδος, δηλαδή τη νομισματική και τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, καθώς και την ισχυροποίηση των δεσμών της Ελλάδας με τη ζώνη του ευρώ. Συμβάλλοντας έτσι στην οικονομική ανάπτυξη της πατρίδας μου αλλά και της Ευρώπης συνολικά.
Έχετε και μια καινούρια ιδιότητα όμως τώρα τελευταία, του παππού. Αυτή πώς σας επηρεάζει;
Με επηρεάζει με καταλυτικό τρόπο. Τώρα μάλιστα έχω δυο εγγονούς! Κάθε Σάββατο έχουμε στο σπίτι τον Γιαννιό. Μόλις προχθές μας ήλθε και ο δεύτερος, ο Ορφέας. Είναι μια μεγάλη εμπειρία. Είναι αυτό που λένε: είσαι γονιός δυο φορές πια.
Κύριε Διοικητά σας ευχαριστούμε πολύ για τον χρόνο σας!
Κι εγώ σας ευχαριστώ. Χαίρομαι πάντα για τέτοιες συζητήσεις.
Πληροφορίες:
Το πρώτο περιοδικό των εργαζόμενων στην Τράπεζα της Ελλάδος «O ΚΥΚΛΟΣ» εκδόθηκε τo 1961. Μέχρι τo 1969, οπότε και διακόπηκε η έκδοσή του τυπώθηκαν 83 τεύχη. Στον ΚΥΚΛΟ αρθρογραφούσαν μεταξύ άλλων η ποιήτρια Κική Δημουλά και ο λογοτέχνης Ηλίας Βενέζης, οι οποίοι εργάζονταν στην Τράπεζα της Ελλάδος.
Ο «νέος ΚΥΚΛΟΣ» κυκλοφόρησε το 2012 και μετράει ήδη 48 τεύχη. Κυκλοφορεί ηλεκτρονικά και τυπώνεται σε περιορισμένο αριθμό τευχών για να φτάσει σε όλους τους εργαζόμενους της Τράπεζας, ακόμη και σε αυτούς που δεν έχουν άμεση πρόσβαση σε υπολογιστή (τεχνικοί, οδηγοί, στελέχη Ασφάλειας κ.α.).