Ομιλία του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα στην παρουσίαση του βιβλίου «Ο Ξενοφών Ζολώτας και η οικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας»
18/05/2026 - Ομιλίες
Κυρίες και Κύριοι,
Σας καλωσορίζω στη σημερινή μας εκδήλωση, αφιερωμένη στην έκδοση ενός βιβλίου για μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες που διετέλεσε Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος – τον καθηγητή, ακαδημαϊκό, και πρώην πρωθυπουργό, Ξενοφώντα Ζολώτα.
Η βιογραφία του Ζολώτα, γραμμένη από έναν από τους πλέον δραστήριους σύγχρονους ιστορικούς, τον Διευθυντή Ερευνών στην Ακαδημία Αθηνών, Σωτήρη Ριζά, έρχεται να προστεθεί στις ιστορικές εκδόσεις του Κέντρου Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος, δίπλα σε ποικίλες μονογραφίες και συλλογικούς τόμους για την ελληνική οικονομική ιστορία – και ιδιαίτερα για τον ρόλο της Τράπεζας της Ελλάδος σε αυτήν.
Ασφαλώς, η περίπτωση Ζολώτα ξεχωρίζει και η βιογραφία του αποτελεί ιδιαίτερη πρόκληση – και όχι μόνο εξαιτίας της διάρκειας του φυσικού βίου του βιογραφούμενου, ο οποίος, σας θυμίζω, πέθανε βαδίζοντας στο εκατοστό πρώτο έτος της ζωής του (1904-2004). Η διαδρομή ενός προσώπου που γεννήθηκε πολύ πριν τους Βαλκανικούς Πολέμους και πέθανε εντός της Ευρωζώνης, προσφέρει έναν ευρύ ιστορικό καμβά, τον οποίο ο Σωτήρης Ριζάς αξιοποίησε για να αποτυπώσει τις κύριες οικονομικές, πολιτικές και διεθνείς εξελίξεις ενός ολόκληρου αιώνα.
Σε αυτό συνέβαλε και το γεγονός ότι ο ίδιος ο Ζολώτας δεν περιορίστηκε ποτέ σε έναν μόνο ρόλο, αλλά κινείτο άνετα μεταξύ Πανεπιστημίου, Ακαδημίας, και Τράπεζας της Ελλάδος, ενώ σε κρίσιμες στιγμές ανέλαβε και πολιτικές θέσεις – δύο φορές ως Υπουργός Συντονισμού και μία φορά ως πρωθυπουργός. Οι πολλαπλές ιδιότητες του Ζολώτα επέτρεψαν στον συγγραφέα να τον χρησιμοποιήσει για να φωτίσει διαφορετικές πτυχές της ιστορίας της χώρας: από το σταθεροποιητικό πρόγραμμα Καρτάλη, το 1950-51, και τις διαπραγματεύσεις για τη ρύθμιση του δημοσίου χρέους, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ως τις προσπάθειες τιθάσευσης του πληθωρισμού μετά την πρώτη πετρελαϊκή κρίση και τον σχεδιασμό της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ), τη δεκαετία του 1980.
Μία επιπλέον πτυχή αυτής της πολυπραγμοσύνης – την οποία αποτυπώνει εύστοχα το βιβλίο – είναι η συστηματική δικτύωση του Ζολώτα στο εξωτερικό. Παρών σε όλες σχεδόν τις μεγάλες διεθνείς οικονομικές διασκέψεις από τα τέλη της δεκαετίας του 1940, καλλιέργησε μεθοδικά ένα ευρύτατο δίκτυο επαφών και συνομιλητών, ενώ παράλληλα συμμετείχε σε διάφορες επιτροπές εμπειρογνωμόνων. Η πρόσβαση σε ένα τόσο εκτεταμένο δίκτυο ανθρώπων και οι μακροχρόνιες θεσμικές επαφές που καλλιέργησε ως Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, συνέβαλαν στην ικανότητα με την οποία μπόρεσε – ιδίως κατά τη δύσκολη συγκυρία του 1974-1977 – να εξασφαλίσει επαρκή χρηματοδότηση για το εξωτερικό ισοζύγιο της χώρας.
Οι προσεκτικοί αναγνώστες του βιβλίου θα εντοπίσουν επίσης τον τρόπο με τον οποίο ο Ζολώτας αξιοποιούσε συστηματικά τις νουθεσίες των ξένων οργανισμών, πρωτίστως του ΟΟΣΑ και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), για να ενισχύσει την επιχειρηματολογία του στο εσωτερικό της χώρας, κυρίως έναντι των εκάστοτε κυβερνήσεων. Νουθεσίες τις οποίες συν-διαμόρφωνε η Τράπεζα της Ελλάδος, ως προνομιακός συνομιλητής αμφότερων οργανισμών, ελπίζοντας ότι – μέσω αυτών – θα ασκούσε μεγαλύτερη επιρροή στην οικονομική πολιτική.
Τα κατάφερνε πάντα; Σίγουρα όχι – άλλωστε, οι κεντρικοί τραπεζίτες δεν μπορούν, ούτε πρέπει να υποκαταστήσουν την εκάστοτε πολιτική ηγεσία, όσο και αν ενίοτε διαφωνούν με τις οικονομικές επιλογές της. Ο ίδιος ήταν αρκετά επιφυλακτικός απέναντι στην πολιτική, από την οποία προσπάθησε να κρατήσει αποστάσεις, διαφυλάττοντας έτσι το προφίλ του ακαδημαϊκού και τεχνοκράτη. Χαρακτηριστική ήταν η διατύπωσή του σε μία ομιλία που εκφώνησε, το 1959, ενώπιον της κοινής συνέλευσης του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Πρόκειται για μία από τις δύο περίφημες ομιλίες στα αγγλικά, στις οποίες χρησιμοποίησε σχεδόν αποκλειστικά ελληνικές λέξεις. Το γλωσσικό τέχνασμα ήταν τόσο πετυχημένο, που λίγοι έδωσαν σημασία στο περιεχόμενο της ομιλίας του· κι όμως, σε αυτή ο Ζολώτας έκανε λόγο για τη διεθνή άνοδο της «πολιτικής μαγείας», η οποία λειτουργούσε «αντιοικονομικά» και απειλούσε την παγκόσμια νομισματική σταθερότητα. Η διατύπωση δεν άφηνε περιθώρια παρανόησης για τις απόψεις του ως προς την αλληλεπίδραση οικονομίας και πολιτικής ή τους κινδύνους που ελλοχεύουν όταν η νομισματική πολιτική υποτάσσεται σε πολιτικές προτεραιότητες.
Η αλληλεπίδραση οικονομίας και πολιτικής αναδεικνύεται και μέσα από την εμπειρία του Ζολώτα, στο τιμόνι της Τράπεζας της Ελλάδος. Η πρώτη θητεία του, μεταξύ 1955 και 1967, συνέπεσε με μία μακρά περίοδο νομισματικής σταθερότητας και εντυπωσιακών ρυθμών ανάπτυξης. Πρόκειται για τα χρόνια που η Ελλάδα μεταμορφώθηκε από μία φτωχή, αγροτική οικονομία σε μία αναδυόμενη αγορά με αναπτυσσόμενη βιομηχανία. Η δεύτερη θητεία του, μεταξύ 1974 και 1981, συνοδεύτηκε από αστάθεια, υψηλό πληθωρισμό, υποτιμήσεις και αναιμικές οικονομικές επιδόσεις – και δη στους κλάδους που είχαν πρωταγωνιστήσει κατά την προηγούμενη περίοδο.
Θα ήταν εξίσου άδικο για τον Ζολώτα να χρεωθεί τις αστοχίες της δεκαετίας του 1970 με το να πιστωθεί το μεταπολεμικό οικονομικό θαύμα. Δεν ήταν μόνο οι προφανείς διαφορές στο οικονομικό περιβάλλον: από την κατάρρευση του Bretton Woods έως τις δύο πετρελαϊκές κρίσεις, που είχαν αλλάξει τους όρους του διεθνούς παιχνιδιού. Πολύ σημαντικότερη ήταν η αλλαγή των πολιτικών συσχετισμών εντός της ίδιας της Ελλάδας. Όπως επισημαίνει και ο Σωτήρης Ριζάς, την περίοδο της Μεταπολίτευσης κυριάρχησαν συσσωρευμένες πολιτικές και κοινωνικές διεκδικήσεις, τις οποίες διαδοχικές κυβερνήσεις προσπάθησαν να κατευνάσουν, κλονίζοντας τη δημοσιονομική πειθαρχία και αποσταθεροποιώ-ντας τη νομισματική πολιτική. Στερούμενη θεσμοθετημένης ανεξαρτησίας, η Τράπεζα της Ελλάδος, δυσκολεύτηκε στις νέες αυτές πολιτικές συνθήκες να χαράξει ανεξάρτητη νομισματική πολιτική και να πετύχει τους στόχους της. Το πρόβλημα μάλιστα οξύνθηκε μετά την αποχώρηση Ζολώτα, το 1981, οπότε και τη θέση του διοικητή κατέλαβε ο ίδιος ο Υπουργός Εθνικής Οικονομίας. Χρειάστηκε να περάσουν αρκετά χρόνια και κυρίως να ξεκινήσει η προετοιμασία για την είσοδο στο ευρώ, προκειμένου η Τράπεζα να ανακτήσει μεγαλύτερη αυτοτέλεια έναντι της κυβερνητικής πολιτικής.
Καθοριστικής σημασίας, σε αυτή την κατεύθυνση, υπήρξε η κατοχύρωση της θεσμικής ανεξαρτησίας της Τράπεζας της Ελλάδος, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών. Αυτή μας επιτρέπει να υπηρετούμε τους μακροχρόνιους στόχους της οικονομικής ανάπτυξης και της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, χωρίς να παρασυρόμαστε από συγκυριακές πολιτικές διακυμάνσεις. Αυτή μας επιτρέπει να υποστηρίζουμε την οικονομική πολιτική των εκάστοτε κυβερνήσεων, χωρίς να υποτασσόμαστε σε σκοπιμότητες ή αντιπαλότητες. Ή, για να δανειστούμε τη διατύπωση του Ζολώτα από το μακρινό 1959, αυτή μας επιτρέπει να συνδυάζουμε την πολιτική λογοδοσία με την αποδοκιμασία κάθε λογής «πολιτικής μαγείας», που θα έθετε σε κίνδυνο την οικονομική ευημερία της χώρας. Θέλω να πιστεύω ότι ο Ξενοφών Ζολώτας θα ήταν περήφανος για αυτή την εξέλιξη, στην οποία συνέτεινε με το έργο του.